Αργύρης Ξάφης: Ο Ιβάνοφ είναι ένας σύγχρονος άνθρωπος
Με τη φράση που είναι στον τίτλο, μας σύστησε τον Ιβάνοφ ο Αργύρης Ξάφης. Έναν άνθρωπο ο οποίος έχει παραιτηθεί και βρίσκεται σε μία μετάβαση. Μου μίλησε για τον Τσέχοφ ο οποίος ψάχνει την ρωγμή στους ήρωες του, στα νιάτα του που ερωτεύεται τη Σάσα και τέλος την κρίση που τείνει να γίνει το φυσικό μας περιβάλλον.
Θα ήθελες για αρχή να μας συστήσεις τον Ιβάνοφ;
Ο Ιβάνοφ είναι ένας άνθρωπος που κάποτε πίστεψε πολύ. Στον έρωτα, στις ιδέες, στη δυνατότητα να αλλάξει τον κόσμο – έστω τον μικρό του κόσμο. Και κάποια στιγμή, χωρίς να γίνει κάτι θεαματικό, έσβησε. Όχι με πάταγο· με σιωπή. Δεν είναι ήρωας με την παραδοσιακή έννοια. Δεν πολεμάει δράκους. Πολεμάει το κενό μέσα του. Και το χειρότερο; Δεν ξέρει από πού προήλθε. Είναι κάποιος που κοιτάζει τον εαυτό του σαν να βλέπει έναν παλιό του φίλο που χάθηκε. Και προσπαθεί να θυμηθεί πότε ακριβώς τον πρόδωσε. Για μένα είναι ένας άνθρωπος σε μετάβαση. Στη μέση ενός δρόμου που δεν έχει ταμπέλες.
Ο ήρωας που δημιουργεί ο Τσέχοφ και ο περίγυρος του είναι ένας καθρέφτης της εποχής που ζούμε;
Απόλυτα. Και ίσως πιο πολύ απ’ όσο αντέχουμε να παραδεχτούμε. Ζούμε σε μια εποχή όπου όλοι προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τους άλλους με έτοιμες λέξεις: «κατάθλιψη», «burnout», «τοξικός», «νάρκισσος». Ο περίγυρος του Ιβάνοφ κάνει ακριβώς το ίδιο. Θέλει να τον χωρέσει σε μια εξήγηση για να νιώσει ασφαλής. Όταν όμως κάποιος καταρρέει χωρίς έναν ξεκάθαρο εχθρό, αυτό μας τρομάζει. Γιατί σημαίνει ότι μπορεί να συμβεί και σε εμάς. Εκεί νομίζω ότι ο Τσέχοφ γίνεται σχεδόν σύγχρονός μας. Μιλάει για μια κοινωνία που επικοινωνεί, αλλά δεν συναντιέται.
Όλες αυτές οι καταστάσεις που βιώνει ο Ιβάνοφ είναι συμπτώματα του σύγχρονου ανθρώπου;
Ναι. Η εξάντληση χωρίς προφανή λόγο. Η ντροπή που δεν ξέρεις από πού ξεκινάει. Η αίσθηση ότι δεν είσαι πια αυτός που ήσουν και δεν έχεις ιδέα ποιος θα γίνεις. Ο Ιβάνοφ είναι ένας άνθρωπος που «κάηκε» από την ίδια του την ένταση. Αυτό σήμερα το λέμε αλλιώς, το ντύνουμε με όρους ψυχολογικούς, αλλά η εμπειρία είναι ίδια. Είναι η στιγμή που λες: «Δεν νιώθω τίποτα, κι αυτό με τρομάζει περισσότερο απ’ όλα». Και το πιο επώδυνο: βλέπει ότι οι άλλοι περιμένουν να ξαναπαίξει τον παλιό του ρόλο. Να είναι ο χαρισματικός, ο δυνατός, ο ερωτικός. Κι εκείνος δεν μπορεί.
4) Σε αυτό το πρώτο έργο του Τσέχοφ βλέπεις ομοιότητες και θέματα που τον προβληματίζουν και στα υπόλοιπα έργα του;
Είναι σαν να βλέπεις το προσχέδιο όλων όσων θα έρθουν. Η αδράνεια, η αίσθηση ότι ο χρόνος περνά και οι άνθρωποι δεν προλαβαίνουν να ζήσουν, η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που ονειρευτήκαμε και σε αυτό που αντέχουμε να γίνουμε. Στον Ιβάνοφ υπάρχει ήδη ο Βάνιας, ο Τριγκόριν, όλοι αυτοί οι άνθρωποι που έχουν συνείδηση αλλά όχι δύναμη. Ο Τσέχοφ δεν ενδιαφέρεται για την πράξη, αλλά για τη ρωγμή. Για εκείνο το μικρό σημείο που αρχίζει να σπάει μέσα σου και δεν φαίνεται ακόμη.
Ο τρόπος ζωής του ήρωα, αυτή η συνειδητή απόσυρση, είναι μία έμμεση μορφή επανάστασης;
Δεν ξέρω αν είναι επανάσταση. Είναι πάντως μια άρνηση. Ο Ιβάνοφ αρνείται να υποδυθεί τον εαυτό που οι άλλοι θέλουν. Και αυτό έχει κόστος. Σε μια κοινωνία που απαιτεί λειτουργικότητα, η απόσυρση μοιάζει σχεδόν προκλητική. Αλλά δεν την κάνει για να τιμωρήσει τον κόσμο. Την κάνει γιατί δεν αντέχει να ψεύδεται. Είναι μια σκληρή, αυτοκαταστροφική ειλικρίνεια.
Τι είναι αυτό που βλέπει στη Σάσα και γοητεύεται;
Βλέπει το μέλλον. Βλέπει ενέργεια, πίστη, μια αφέλεια που δεν έχει ακόμη πληγωθεί. Η Σάσα τον κοιτάζει σαν να είναι ακόμη ο άνθρωπος που ήταν. Κι αυτό είναι τρομερά γοητευτικό και τρομερά επικίνδυνο. Γιατί για μια στιγμή, μέσα στο βλέμμα της, ξαναζεί. Αλλά ξέρει ότι δεν μπορεί να μείνει εκεί. Και αυτή η επίγνωση τον διαλύει.
Η σχέση σου με τον Γιάννη Χουβαρδά μετά από τόσα χρόνια γνωριμίας, συνεχίζει να μαθαίνει ο ένας τον άλλο;
Ναι. Και αυτό είναι το πιο όμορφο. Με τον Γιάννη δεν αισθάνομαι ότι «εκτελώ» μια σκηνοθεσία. Νιώθω ότι με σπρώχνει σε μέρη που δεν θα πήγαινα μόνος μου. Υπάρχει εμπιστοσύνη, αλλά όχι βολή. Κάθε φορά που δουλεύουμε μαζί, είναι σαν να ξανασυστηνόμαστε. Κι αυτό για έναν ηθοποιό είναι δώρο.
Σε κρίση οι ήρωες του Τσέχοφ, περνάει μία κρίση και η χώρα μας στον πολιτισμό;
Η κρίση είναι σχεδόν το φυσικό μας περιβάλλον πια. Οικονομική, αξιακή, υπαρξιακή. Αλλά μέσα στην κρίση γεννιέται και μια ειλικρίνεια. Ο Τσέχοφ δεν γράφει για ήρωες που σώζουν τον κόσμο. Γράφει για ανθρώπους που προσπαθούν να σταθούν όρθιοι μέσα στη σύγχυσή τους. Αυτό κάνουμε κι εμείς. Ο πολιτισμός δεν πεθαίνει όταν δυσκολεύεται. Πεθαίνει όταν παριστάνει ότι όλα είναι καλά. Και νομίζω ότι αυτή την περίοδο, όσο κι αν πονάει, υπάρχει μια ανάγκη να μιλήσουμε αληθινά. Κι αυτό, όσο παράξενο κι αν ακούγεται, με κάνει αισιόδοξο.